Khi quần áo bén lửa, không chạy: dừng lại ngay, nằm xuống đất, hai tay che kín mặt, lăn qua lăn lại cho tới khi lửa tắt. Người bên cạnh hô cho người đó dừng, giúp nằm xuống, trùm chăn hay áo khoác dày từ cổ xuống chân để dập lửa, rồi gọi 115 — vết bỏng cần nhân viên y tế xử lý, không tự chữa.
Ba động tác dừng, nằm, lăn đơn giản tới mức ai cũng nghĩ mình nhớ, nhưng phản xạ tự nhiên của người đang bén lửa lại là chạy, mà chạy làm lửa mạnh hơn. Bài này giải thích vì sao, cách làm cho đúng, người bên cạnh giúp thế nào, và cách tập cho trẻ ở nhà. Nhắc lại: khi có cháy, ưu tiên là ra khỏi nhà theo cầu thang và gọi 114.
Vì sao phản xạ chạy lại làm lửa mạnh hơn
Lửa cần không khí. Khi người đang bén lửa chạy, luồng gió do chính chuyển động tạo ra thổi vào ngọn lửa, cung cấp thêm không khí và làm lửa cháy mạnh hơn, lan nhanh hơn trên quần áo. Đồng thời, khi đứng thẳng, ngọn lửa bốc lên phía trên, tức là về phía cổ, mặt và tóc, nơi bỏng nặng nhất và nguy hiểm nhất cho đường thở.
Nằm xuống làm thay đổi cả hai điều đó. Ngọn lửa không còn bốc thẳng lên mặt. Việc lăn trên mặt sàn ép ngọn lửa giữa người và mặt đất, cắt không khí, làm lửa tắt dần. Hai tay che mặt bảo vệ mắt, mũi, miệng khỏi lửa và khỏi hít khí nóng.
Vì phản xạ chạy rất mạnh, nhất là khi đang hoảng, người bên cạnh là người quyết định: hô to, dứt khoát, ngắn gọn để người kia dừng lại. Câu hô nên là đúng ba chữ mà cả nhà đã quen: dừng, nằm, lăn. Một câu hô đã quen tai có tác dụng hơn mọi lời giải thích lúc đó.
Cũng cần nói rõ: dừng, nằm, lăn là cách xử lý khi lửa ở trên người, không phải cách thoát khỏi đám cháy. Khi lửa trên người đã tắt, việc tiếp theo vẫn là ra khỏi khu vực cháy theo lối an toàn, gọi 114 và 115.
Ba động tác, làm cho đúng
Ba động tác này dành cho chính người có quần áo bén lửa. Tập vài lần lúc bình thường để nó thành phản xạ.
- Dừng lại. Đứng yên ngay tại chỗ, không chạy, không vung tay đập lửa.
- Nằm xuống. Hạ người xuống đất, nằm thẳng. Nếu có thể, nằm trên nền không có vật dễ cháy xung quanh.
- Che mặt. Hai bàn tay che kín mặt, khuỷu tay ép sát ngực, để bảo vệ mặt và đường thở.
- Lăn. Lăn qua lăn lại theo chiều dài cơ thể, nhiều lần, cho tới khi lửa tắt hẳn. Không lăn một hai vòng rồi đứng dậy.
- Kiểm lại. Khi đã tắt, nhìn và sờ lại quần áo xem còn chỗ âm ỉ không. Nếu còn, lăn tiếp hoặc nhờ người dập.
Nếu chỗ đang đứng chật như cầu thang, hành lang hẹp, vẫn cố gắng hạ người xuống và lăn trong phạm vi có thể, hoặc áp sát người vào tường để ép lửa, kết hợp nhờ người bên cạnh trùm chăn. Trên cầu thang, cẩn thận để không lăn ngã xuống bậc.
Chỗ hay sai nhất khi tập là lăn hai vòng rồi bật dậy, hoặc quên che mặt. Khi tập, đếm thành tiếng ít nhất năm lần lăn qua lại, và nhắc nhau hai tay luôn úp lên mặt.
Người bên cạnh giúp như thế nào
Hô cho người đó dừng lại. Hô to, ngắn, dứt khoát: dừng, nằm, lăn. Nếu người đó vẫn chạy, chặn họ lại và giúp họ nằm xuống.
Trùm vật dày lên người. Dùng chăn bông, chăn chống cháy, áo khoác dày, thảm bằng sợi tự nhiên. Trùm từ cổ xuống chân, đẩy lửa ra xa khỏi mặt, ép nhẹ cho kín. Không trùm kín đầu người đó để họ còn thở.
Tránh vật liệu tổng hợp. Áo mưa ni lông, chăn sợi tổng hợp mỏng có thể chảy và dính vào da khi gặp lửa. Nếu chỉ có những thứ đó, vẫn nên ưu tiên chăn dày nhất có trong tầm tay.
Dùng nước nếu có ngay. Một xô nước, vòi nước gần đó có thể giúp dập lửa trên quần áo, với điều kiện người đó không ở gần thiết bị điện đang có điện và nước không phải là dầu ăn đang cháy.
Không vỗ lửa bằng tay trần. Vỗ bằng tay trần dễ làm chính bạn bị bỏng và lửa bùng lên theo nhịp vỗ. Dùng vật dày để ép, không đập.
Gọi 115 ngay khi lửa đã tắt. Cùng lúc, gọi 114 nếu có cháy đang diễn ra trong nhà. Một người dập lửa, một người gọi là cách chia việc tốt nhất.
Những trường hợp đặc biệt
Không phải ai cũng nằm xuống và lăn được. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp và cách xoay xở.
| Tình huống | Làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trẻ nhỏ bén lửa | Người lớn bế trẻ nằm xuống, trùm chăn dày, ép nhẹ | Trẻ hoảng sẽ chạy, cần chặn lại ngay |
| Người già, người khó nằm xuống | Giúp người đó ngồi hoặc nằm xuống chậm, trùm chăn từ cổ xuống | Không xô ngã mạnh, dễ gãy xương |
| Tóc bén lửa | Trùm khăn dày lên đầu, ép nhẹ cho tắt, chừa đường thở | Không vỗ tay trần lên đầu |
| Ống tay áo bắt lửa khi nấu ăn | Hạ tay xuống, áp ống tay vào khăn ướt hoặc trùm khăn, tắt bếp nếu với được | Không giơ tay lên cao, lửa sẽ bốc lên mặt |
| Đang ở cầu thang hẹp | Hạ người thấp, áp sát tường, nhờ người trùm chăn | Tránh lăn ngã xuống bậc |
Mọi trường hợp đều kết thúc bằng việc gọi 115 và để nhân viên y tế đánh giá vết bỏng, kể cả khi trông có vẻ nhẹ. Vết bỏng ở mặt, cổ, bàn tay, bộ phận sinh dục, hoặc người bị bỏng là trẻ nhỏ, người già, luôn cần được xử lý y tế.
Với người đang mặc nhiều lớp áo, lửa có thể âm ỉ ở lớp trong khi lớp ngoài trông đã tắt. Người giúp nên sờ qua lớp chăn, nghe xem người kia còn kêu nóng ở chỗ nào, và ép tiếp ở chỗ đó cho chắc.
Sau khi lửa đã tắt: trong lúc chờ cấp cứu
Ngay khi lửa tắt, đưa người bị bỏng ra khỏi khu vực nguy hiểm nếu vẫn còn cháy xung quanh, và gọi 115. Trong lúc chờ, làm theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu. Hướng dẫn phổ biến là làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát, không phải nước đá, và tháo nhẫn, đồng hồ, vòng ở vùng bị bỏng trước khi sưng lên, nếu chúng không dính vào da.
Có những việc không nên làm vì chỉ khiến vết thương nặng hơn hoặc khó xử lý hơn: không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu, lòng trắng trứng hay bất kỳ thứ gì lên vết bỏng. Không chườm đá trực tiếp. Không bóc phần vải đã dính vào da. Không chọc vỡ bọng nước. Che vùng bỏng lỏng bằng vải sạch nếu tổng đài dặn.
Người vừa bị bén lửa thường cũng đã hít khói và khí nóng. Ho, khàn tiếng, khó thở, có muội quanh mũi miệng là dấu hiệu cần báo ngay cho nhân viên y tế. Không tự đánh giá rằng mình ổn rồi bỏ về nhà, vì một số tổn thương đường thở nặng lên sau vài giờ.
Người giúp dập lửa cũng nên tự kiểm tra tay, mặt mình. Trong lúc vội, nhiều người bị bỏng nhẹ ở tay mà không để ý, và cũng có thể đã hít khói.
Tập cho trẻ ở nhà và giảm khả năng bén lửa
Tập dừng, nằm, lăn với trẻ có thể làm như một trò chơi trên thảm phòng khách, không cần lửa, không cần đạo cụ gì. Một vài gợi ý:
- Người lớn hô dừng, nằm, lăn; trẻ làm theo trên thảm hoặc nệm, nhớ che mặt bằng hai tay.
- Đổi vai: cho trẻ hô để bố mẹ làm, trẻ nhớ lâu hơn.
- Tập thêm động tác người bên cạnh: trùm một chiếc chăn mỏng lên người đang nằm, chừa đầu ra.
- Dạy trẻ phân biệt: dừng, nằm, lăn là khi quần áo trên người có lửa, còn khi nghe báo cháy thì việc của con là ra ngoài cùng người lớn.
- Khi nấu ăn, mặc áo ống tay gọn, buộc tóc dài, không với tay qua bếp đang đỏ lửa.
- Để chăn chống cháy hoặc một chiếc chăn dày ở chỗ dễ lấy gần bếp, ai trong nhà cũng biết.
Câu cả nhà nên hỏi nhau: nếu áo ai đó bắt lửa trong bếp ngay lúc này, chiếc chăn dày gần nhất nằm ở đâu, và ai sẽ là người gọi 115? Nếu phải đi lên tầng trên mới lấy được chăn, đó là chỗ cần thay đổi.
Ví dụ: căn bếp nhà ống ở Quảng Ninh
Chị Ngọc ở Quảng Ninh đang nấu cơm tối, ống tay áo len rộng quệt qua ngọn lửa bếp gas. Lửa bén ống tay áo, chị giật mình giơ tay lên. Anh chồng đang ở phòng khách nghe tiếng kêu, chạy vào, hô to: hạ tay xuống, nằm xuống. Chị hạ tay, ngồi rồi nằm xuống sàn bếp. Anh với chiếc chăn dày treo trên móc cạnh tủ lạnh, trùm lên phần tay và vai chị, ép nhẹ cho tới khi lửa tắt, rồi với tay tắt bếp.
Con gái tám tuổi đứng ở cửa bếp; bé đã tập trò dừng, nằm, lăn với bố mẹ nên không hoảng chạy lại gần. Anh nhờ bé đưa điện thoại, gọi 115. Trong lúc chờ, theo hướng dẫn của tổng đài, anh để chị ngồi xối nước mát lên vùng cẳng tay bị bỏng, tháo chiếc đồng hồ ra trước khi tay sưng, không bôi gì lên vết bỏng.
Ví dụ này là giả định. Điều đáng chú ý là ba thứ đã chuẩn bị sẵn từ trước: chiếc chăn treo đúng chỗ gần bếp, câu hô cả nhà đã quen, và đứa trẻ đã được tập để biết không lao vào. Ba thứ đó không tốn tiền, chỉ tốn một buổi tối cả nhà ngồi lại với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Quần áo bén lửa có nên chạy tới vòi nước không?
Không. Chạy làm lửa mạnh hơn và bốc lên mặt. Dừng lại, nằm xuống, che mặt và lăn ngay tại chỗ. Nếu có người bên cạnh và có nước sẵn trong tầm tay, họ có thể dội nước giúp, còn bạn thì không chạy.
Có nên dùng nước dập lửa trên quần áo không?
Có thể, nếu nước có sẵn ngay và người bị bén lửa không ở gần thiết bị điện đang có điện. Nhưng không bỏ thời gian đi tìm nước; dừng, nằm, lăn và trùm chăn là cách làm ngay được.
Lửa đã tắt, vết bỏng nhỏ thì có cần đi khám không?
Nên gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế để nhân viên y tế đánh giá, nhất là vết bỏng ở mặt, cổ, tay, hoặc người bị bỏng là trẻ nhỏ, người già. Vết bỏng trông nhỏ có thể sâu hơn bạn nghĩ, và người đó có thể đã hít khói.
Có nên bôi kem đánh răng lên vết bỏng không?
Không. Kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu hay lòng trắng trứng đều không giúp và có thể làm vết bỏng nặng hơn, khó xử lý hơn. Làm theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu trong lúc chờ.
Dạy trẻ dừng nằm lăn từ mấy tuổi là được?
Trẻ từ khoảng ba bốn tuổi đã có thể chơi trò dừng, nằm, lăn trên thảm. Tập ngắn, vui, lặp lại vài lần trong năm. Quan trọng là trẻ phân biệt được đây là việc làm khi lửa ở trên người, còn khi nghe báo cháy thì ra ngoài cùng người lớn.
Chăn chống cháy có cần thiết cho gia đình không?
Một chiếc chăn chống cháy hoặc một chiếc chăn dày bằng sợi tự nhiên đặt gần bếp là thứ hữu ích, vừa dập lửa trên quần áo, vừa dập lửa nhỏ ở chảo. Dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất và để ở chỗ ai trong nhà cũng biết.