Mặt nạ lọc khói là chiếc mũ trùm kín đầu có lớp lọc, giúp người đeo thở qua lớp lọc trong một khoảng thời gian ngắn để đi qua vùng có khói ra chỗ an toàn; nó không tạo ra oxy, không chịu được nhiệt cao và không cho phép quay lại nhà đang cháy. Lọc được gì, trong bao lâu, đều ghi trên nhãn của nhà sản xuất và khác nhau giữa các loại.
Vì vậy mặt nạ chỉ là đồ hỗ trợ khi đang trên đường thoát theo lối chính, không phải lý do để đi vào khói dày. Thấy cháy thì thoát theo cầu thang thoát hiểm và gọi 114; nếu hành lang đã đầy khói đen, phương án thường là ở lại phòng, đóng cửa, chặn khe và báo vị trí.
Khói nguy hiểm vì đâu và mặt nạ giúp được phần nào
Trong đám cháy nhà ở, thứ làm người ta gục trước thường không phải lửa mà là khói. Khói chứa bụi than li ti làm cay mắt, nghẹt thở; chứa khí độc sinh ra khi nhựa, nệm, dây điện cháy; và khí CO không màu không mùi, hít vào làm người lả đi rất nhanh. Cùng lúc, lửa đốt bớt oxy trong phòng kín. Ba mối nguy này cộng lại khiến chỉ vài hơi thở trong khói dày đã đủ làm mất phương hướng.
Mặt nạ lọc khói xử lý phần đầu: lớp lọc giữ lại bụi khói và hấp thụ một số khí độc, có loại có thêm lớp xử lý CO. Mũ trùm kín đầu còn che mắt khỏi cay, giúp nhìn được đường đi. Nhưng mặt nạ không làm được phần cuối: nếu không khí xung quanh thiếu oxy, lớp lọc chẳng thêm được gì. Đây là điểm khác hẳn với bình dưỡng khí mà lính cứu hoả đeo.
Thời gian bảo vệ cũng có hạn. Nhãn thường ghi một khoảng phút nhất định trong điều kiện thử nghiệm; ngoài thực tế, khói dày hơn, người thở gấp hơn vì sợ, thời gian có thể ngắn hơn. Coi con số trên nhãn là trần, không phải lời hứa.
Lúc nào mặt nạ giúp được, lúc nào không
Bảng này giúp cả nhà hình dung trước, để khi có chuyện không ai đặt kỳ vọng sai vào chiếc mặt nạ.
| Tình huống | Mặt nạ giúp được không | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Khói mỏng tràn vào hành lang, cầu thang vẫn đi được | Có, giúp thở dễ và đỡ cay mắt khi đi xuống | Đeo nhanh, đi thấp người, xuống theo cầu thang thoát hiểm |
| Khói đen dày đặc ngoài cửa, cửa nóng khi sờ | Không đủ, không nên đi vào | Ở lại phòng, đóng cửa, chặn khe, gọi 114 báo vị trí |
| Phòng có lửa lớn, nóng rát | Không, mặt nạ không chịu nhiệt cao | Rời ngay theo lối gần nhất, đóng cửa sau lưng |
| Đã ra ngoài, muốn quay vào lấy đồ | Không, tuyệt đối không quay lại | Ở điểm hẹn, chờ lực lượng cứu hoả |
| Đứng ở ban công chờ cứu, khói hắt ra | Có thể giúp thở dễ hơn trong lúc chờ | Đứng phía đầu gió, báo hiệu vị trí |
Nhìn lại bảng, có thể thấy mặt nạ hữu ích nhất trong những phút đầu, khi đường ra còn đi được. Càng chần chừ, giá trị của nó càng giảm.
Các bước đeo trong vài giây
Mỗi loại có cách mở riêng, nên lấy tờ hướng dẫn đi kèm ra đọc cùng cả nhà. Trình tự chung thường như sau:
- Xé túi hoặc mở hộp theo vạch có sẵn; nhiều loại hút chân không, xé là phồng ra.
- Tháo các nắp bịt ở cửa lọc nếu nhà sản xuất có yêu cầu, quên bước này là không thở được.
- Hai tay kéo giãn phần cổ, trùm từ trên đầu xuống, mặt hướng về phía kính nhìn.
- Kéo dây hoặc thắt phần cổ cho khít, tóc và cổ áo không kẹt vào mép.
- Thở bình thường, không cố hít sâu; đi thấp người theo lối đã định.
- Ra tới chỗ an toàn mới tháo ra, gọi 114 nếu chưa gọi.
Phần lớn mặt nạ là đồ dùng một lần và được niêm kín, nên đừng xé hàng thật ra để tập. Hỏi người bán có bản dùng để tập không, hoặc dùng hình minh hoạ để tập động tác với một chiếc túi vải.
Một cách tập đơn giản cho cả nhà: tắt đèn phòng, mỗi người tự đi tới chỗ cất mặt nạ, cầm lên, làm động tác xé túi, trùm qua đầu và kéo cổ bằng chiếc túi vải thay thế, rồi đi tới cửa phòng. Người đứng ngoài đếm giây. Lần đầu thường lâu hơn mọi người tưởng; tập vài lần, thời gian rút ngắn rõ rệt và động tác trở nên tự nhiên.
Người đeo kính, tóc dài, trẻ em: chọn cỡ ra sao
Người đeo kính. Mũ trùm thường đeo được cả kính, nhưng nên hỏi người bán và thử tưởng tượng thao tác: kính có thể lệch khi kéo mũ qua đầu. Nhiều người chọn để kính ngay cạnh mặt nạ, đeo kính trước rồi trùm mặt nạ sau.
Tóc dài, búi cao, râu rậm. Những thứ này làm phần cổ khó khít, khói lọt vào từ dưới. Tập động tác vuốt tóc gọn trước khi trùm, và chọn loại có phần cổ ôm theo hướng dẫn.
Trẻ em. Không phải mặt nạ nào cũng dùng được cho trẻ. Có loại ghi rõ độ tuổi hay vòng đầu tối thiểu, có loại có cỡ riêng. Nếu nhãn không nói gì về trẻ em, đừng tự cho là dùng được.
Người già, người có bệnh hô hấp. Thở qua lớp lọc nặng hơn thở tự do, người có bệnh phổi có thể thấy khó chịu. Nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh, và ưu tiên phương án để người đó ở gần lối ra nhất.
Số lượng. Mỗi người trong phòng ngủ nên có một chiếc ở tầm tay. Một chiếc cho cả nhà để ở tầng trệt gần như vô dụng khi người cần lại ngủ trên lầu.
Đọc nhãn trước khi mua: những dòng cần tìm
Mặt nạ trông giống nhau nhưng thông tin trên nhãn mới cho biết mình đang mua gì. Trước khi trả tiền, tìm cho đủ những dòng sau trên vỏ hộp hoặc tờ hướng dẫn:
- Lọc được những gì: chỉ bụi khói, hay có cả một số khí độc, có xử lý khí CO hay không. Nhãn không nói rõ thì hỏi lại người bán, không tự đoán.
- Thời gian bảo vệ trong điều kiện thử nghiệm, ghi bằng số phút cụ thể chứ không phải lời quảng cáo kiểu "dùng thoải mái".
- Hạn dùng của sản phẩm khi còn niêm kín, và điều kiện bảo quản như tránh nắng, tránh nhiệt.
- Cỡ và đối tượng dùng: người lớn, trẻ em từ bao nhiêu tuổi, có đeo được kính không.
- Hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt, có hình minh hoạ từng bước mở và đeo.
- Thông tin kiểm định, nơi sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm phân phối.
Một chiếc mặt nạ không có những thông tin trên thì dù rẻ hay đẹp cũng khó biết nó làm được gì lúc cần. Nếu thắc mắc về tiêu chuẩn áp dụng ở Việt Nam, hỏi thẳng cảnh sát PCCC địa phương hoặc cửa hàng chuyên thiết bị PCCC có giấy tờ rõ ràng, đừng dựa vào bình luận trên mạng.
Cất ở đâu để lúc cần lấy được ngay
Chỗ cất tốt là chỗ ai cũng biết, ai cũng với tới trong bóng tối, và không bị đồ khác đè lên. Với phòng ngủ, ngăn trên của tủ đầu giường hoặc một móc treo ngay cạnh cửa phòng là hợp lý. Với căn hộ chung cư, một chiếc treo gần cửa chính giúp người ra hành lang lấy luôn trên đường đi. Tránh tủ khoá, tránh ngăn kéo chứa đầy đồ lặt vặt, tránh chỗ có nắng chiếu thẳng hoặc gần bếp, vì nhiệt và nắng làm vật liệu xuống cấp nhanh.
Ví dụ giả định: chị Thu ở căn hộ tầng sáu tại Đà Nẵng, nhà ba người. Chị treo hai chiếc trên móc cạnh cửa phòng ngủ lớn, một chiếc trong tủ đầu giường phòng con, và dặn cả nhà: thấy báo cháy thì lấy mặt nạ trên đường ra cửa, không đứng lại tìm điện thoại hay giấy tờ. Chị cũng ghi hạn dùng in trên vỏ vào sổ nhà, để đến hạn thì thay, vì vật liệu lọc có thời hạn.
Nếu nhà có cả túi khẩn cấp cạnh giường, có thể để mặt nạ ở ngăn ngoài cùng của túi, miễn là không phải kéo khoá mới lấy được.
Thêm một việc nhỏ: mỗi lần dọn nhà hay đổi chỗ đồ đạc, nhìn lại xem mặt nạ có còn ở đúng chỗ cả nhà đã quen không. Người lớn hay dọn đi cho gọn mắt, trẻ con hay lấy ra nghịch, và đến lúc cần thì chỗ quen đã trống. Cách đơn giản là gắn cố định móc treo vào tường, để chiếc mặt nạ có một "nhà" riêng không ai dời đi.
Những hiểu lầm hay gặp
Mặt nạ lọc khói được quảng cáo khá nhiều, nên cũng sinh ra không ít hiểu lầm:
- Nghĩ đeo vào là đi xuyên khói thoải mái. Mặt nạ không chống nóng và không cấp oxy, khói dày đặc vẫn là nơi không nên bước vào.
- Nghĩ khẩu trang y tế hay khăn ướt có tác dụng tương đương. Khăn ướt chỉ giảm phần nào bụi khói, gần như không giữ được khí độc.
- Mở túi ra xem thử rồi cất lại. Nhiều loại hở túi là lớp lọc bắt đầu hút ẩm và mất tác dụng.
- Đeo xong quay vào lấy đồ hoặc tìm thú cưng. Mặt nạ không phải lý do để quay lại nhà đang cháy; báo cho lực lượng cứu hoả biết còn ai, còn gì bên trong.
- Coi số phút trên nhãn là thời gian chắc chắn có. Thở gấp, khói đặc làm thời gian ngắn lại.
- Mua một chiếc cho cả nhà. Mỗi người cần một chiếc, đặt gần chỗ người đó ngủ.
Nếu có ai trong nhà hít phải khói, ho kéo dài, khó thở, lơ mơ hay đau đầu sau đám cháy, phải đưa đi cấp cứu ngay, không tự theo dõi ở nhà. Kể cả người đã đeo mặt nạ suốt quãng thoát ra cũng nên được nhân viên y tế xem qua, vì không ai biết chắc lớp lọc đã giữ được bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ lọc khói có cung cấp oxy không?
Không. Mặt nạ chỉ lọc không khí xung quanh qua lớp lọc. Nếu không khí đã thiếu oxy, mặt nạ không giúp được, vì thế không nên đi vào vùng khói dày đặc dù đang đeo mặt nạ.
Một chiếc mặt nạ lọc khói dùng được bao lâu?
Thời gian bảo vệ ghi trên nhãn của nhà sản xuất và chỉ đúng trong điều kiện thử nghiệm. Ngoài thực tế, khói dày và thở gấp có thể làm thời gian ngắn hơn, nên coi con số trên nhãn là mức trần.
Trẻ em có đeo được mặt nạ lọc khói của người lớn không?
Chỉ khi nhãn của nhà sản xuất ghi rõ là dùng được cho trẻ ở độ tuổi hoặc vòng đầu đó. Mặt nạ quá rộng sẽ không khít ở cổ, khói lọt vào. Nhà có trẻ nhỏ nên hỏi người bán loại có cỡ riêng.
Có nên mở mặt nạ ra để tập đeo không?
Không nên mở hàng thật nếu đó là loại niêm kín dùng một lần, vì hở túi có thể làm lớp lọc giảm tác dụng. Hỏi người bán bản dùng để tập, hoặc tập động tác theo hình minh hoạ với một chiếc túi vải.
Mặt nạ lọc khói có thay được việc gọi 114 không?
Không. Gọi 114 và thoát theo cầu thang thoát hiểm vẫn là việc đầu tiên. Mặt nạ chỉ giúp thở dễ hơn trong vài phút trên đường ra hoặc trong lúc chờ cứu ở chỗ ít khói.
Hít khói xong thấy vẫn bình thường thì có cần đi khám không?
Nên đi khám. Ngạt khói và khí CO có thể gây triệu chứng muộn như đau đầu, khó thở, lơ mơ. Người đã hít khói cần được nhân viên y tế đánh giá, không tự theo dõi ở nhà.