Dây hạ chậm (còn gọi là dây tự hãm) là thiết bị đưa người từ cửa sổ hoặc ban công xuống đất với tốc độ được bộ hãm giữ đều, người dùng chỉ cần đeo đai và để dây đưa xuống, không phải tự trèo từng bậc như thang dây. Nó hợp với người không đủ sức bám tay, nhưng đòi hỏi điểm neo chắc, đai đeo đúng và người trong nhà đã được hướng dẫn trước.
Dù là dây hạ chậm hay thang dây, đây đều là phương án cuối. Lối đầu tiên luôn là cầu thang thoát hiểm hoặc cầu thang bộ của nhà, và việc đầu tiên khi có cháy là thoát ra hoặc gọi 114. Dưới đây là cách hiểu thiết bị này cho đúng để cả nhà quyết định có nên sắm hay không.
Dây hạ chậm gồm những gì và hoạt động ra sao
Một bộ dây hạ chậm thường có bốn phần: bộ hãm tốc (một hộp kim loại có cơ cấu ma sát hoặc bánh răng ly tâm bên trong), sợi dây hoặc cáp có lõi chịu lực, đai đeo quanh ngực hoặc quanh nách, và móc hoặc khoá để gắn vào điểm neo cố định trong nhà. Khi người đeo đai rời bậu cửa, trọng lượng cơ thể kéo dây chạy qua bộ hãm; bộ hãm tạo lực cản để người xuống với tốc độ gần như không đổi, không rơi tự do.
Có hai kiểu hay gặp. Kiểu thứ nhất là dây hai đầu chạy luân phiên: người thứ nhất xuống bằng một đầu, đầu kia đồng thời được kéo lên, nên người thứ hai đeo đai ở đầu vừa lên và xuống tiếp. Kiểu thứ hai là bộ hãm đi cùng người, dây cố định ở trên, mỗi lần xuống xong phải kéo bộ hãm lên lại. Kiểu nào dùng thế nào, xuống được bao nhiêu lượt, cân nặng người dùng trong khoảng nào đều phải đọc trên nhãn và hướng dẫn của nhà sản xuất, không suy ra từ bộ khác.
Điểm khác cốt lõi so với thang dây: người dùng không cần leo. Với ông bà, người có bệnh khớp tay, người sợ độ cao đến mức không dám bước xuống bậc thang, việc chỉ cần ngồi lên bậu cửa và để dây đưa xuống dễ hơn nhiều. Đổi lại, thiết bị phức tạp hơn, cần cách đeo đai đúng và cần một điểm neo chịu được lực kéo theo phương ngang ra phía cửa sổ.
So sánh nhanh dây hạ chậm với thang dây
Bảng dưới không nhằm chọn ra cái "tốt hơn", mà để thấy mỗi thứ đòi hỏi gì ở người dùng và ở ngôi nhà.
| Tiêu chí | Dây hạ chậm | Thang dây |
|---|---|---|
| Người dùng phải làm gì | Đeo đai, ngồi lên bậu cửa, giữ người tránh va tường | Tự trèo xuống từng bậc, bám tay suốt quãng xuống |
| Sức tay cần có | Ít, chủ yếu để giữ thăng bằng | Nhiều, phải bám chắc từng bậc |
| Số người xuống cùng lúc | Thường một người mỗi lượt | Thường một người trên thang, người sau chờ |
| Điểm neo | Bắt buộc có điểm neo cố định, thường phải khoan | Có loại móc vào bậu cửa sổ hoặc lan can |
| Cần tập trước | Tập đeo đai và gắn móc trong nhà | Tập mở thang trong nhà, tập trèo ở độ cao thấp có người giữ |
| Chỗ dễ sai | Đeo đai lỏng, móc sai chỗ, dây vướng mép tường | Thang xoắn, trẻ nhỏ không bám nổi |
Nhiều nhà có người già và người trẻ ở chung chọn phối hợp: phòng ông bà có dây hạ chậm, phòng con cháu có thang dây. Dù chọn gì, nên hỏi cảnh sát PCCC địa phương xem nhà mình có cần phương án khác trước khi bỏ tiền.
Nhà nào hợp, nhà nào nên cân nhắc lại
Nhà ống ba, bốn tầng có một cầu thang duy nhất. Đây là kiểu nhà dây hạ chậm được nhắc nhiều nhất: cầu thang bị khói chặn thì tầng trên gần như không còn lối khác. Một bộ ở phòng ngủ tầng trên cùng, nơi người già hoặc trẻ nhỏ ngủ, là chỗ hay được ưu tiên.
Nhà có chuồng cọp kín. Thiết bị chẳng giúp được gì nếu không có lỗ để ra. Trước khi mua phải có ô thoát hiểm mở được từ bên trong, việc này nhờ thợ làm và không thuộc phạm vi bài này.
Chung cư cao tầng. Chiều dài dây và độ cao đều có giới hạn theo nhà sản xuất; ở tầng cao, đi xuống bằng dây ngoài mặt tường là rủi ro lớn. Phương án thường là cầu thang thoát hiểm, hoặc ở lại căn hộ, chặn khói và báo vị trí chờ cứu.
Nhà thuê. Khoan neo vào tường hay dầm phải hỏi chủ nhà. Nếu không được khoan, nên nói chuyện với chủ nhà về phương án thoát chung của cả toà trước khi tự mua thiết bị cho riêng phòng mình.
Nhà có người nằm liệt hoặc dùng xe lăn. Đai thông thường đòi người dùng tự ngồi được lên bậu cửa. Trường hợp này cần hỏi kỹ người bán và cảnh sát PCCC, và nên tính phương án ở tầng trệt cho người đó ngủ.
Điểm neo và lắp đặt: phần phải nhờ thợ
Dây hạ chậm chỉ chắc bằng chỗ nó được gắn vào. Trình tự hợp lý trước khi khoan:
- Chọn cửa sổ hoặc ban công làm lối ra: phía dưới phải là chỗ đất trống, không có mái tôn, dây điện, bồn cây hay mái hiên nhà bên chắn đường xuống.
- Đo từ bậu cửa xuống mặt đất, so với chiều dài dây ghi trên nhãn; dây phải chạm đất hoặc gần đất theo đúng hướng dẫn, không để hụt.
- Nhờ thợ có kinh nghiệm xác định chỗ neo vào dầm, cột hoặc tường chịu lực; tường gạch lỗ mỏng, khung gỗ, song cửa sổ hoen gỉ không phải chỗ neo.
- Lắp móc neo theo đúng chi tiết và cách bắt vít của nhà sản xuất, không thay bằng bu lông tự mua.
- Đặt hộp đựng thiết bị ngay cạnh cửa, không khoá, không chất đồ lên trên.
- Ghi lại trong sổ nhà ngày lắp, người lắp, hạn dùng của dây và đai nếu nhãn có ghi.
Trong quá trình này, đừng tự treo người lên móc để "thử độ chắc". Việc thử tải, nếu cần, là việc của người lắp và theo cách nhà sản xuất cho phép.
Tập dùng thế nào cho đúng
Tập dây hạ chậm không có nghĩa là thả người từ tầng ba xuống. Phần cả nhà nên tập thuần thục là những thao tác ở trong phòng: mở hộp, lấy đai, đeo đai đúng chiều, siết dây đai cho vừa, gắn móc vào điểm neo, kiểm tra khoá đã đóng. Những việc này nghe đơn giản nhưng trong bóng tối và lúc tim đập nhanh, người chưa từng làm sẽ lúng túng rất lâu. Mỗi người trong nhà, kể cả ông bà, nên tự tay đeo đai vài lần cho quen.
Phần trèo ra và xuống thì chỉ nên làm nếu có buổi hướng dẫn của người bán, đơn vị PCCC hoặc người được đào tạo, ở độ cao thấp, có người giữ bên dưới và theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Một số loại có bản dùng để tập riêng; hỏi người bán xem bộ mình mua có không, vì có bộ dây sau khi đã chạy thật phải kiểm lại hoặc thay.
Ví dụ giả định: nhà anh Hải ở Hà Nội, nhà ống bốn tầng, mẹ anh ngủ ở tầng ba. Cả nhà quy ước mỗi dịp đầu tháng, cháu lớn nhất đọc to từng bước, bà tự đeo đai và gắn móc, anh Hải đứng cạnh kiểm. Buổi tập mất mười phút, không ai phải ra khỏi bậu cửa.
Những chỗ hay sai và vì sao nguy hiểm
Sai lầm với dây hạ chậm thường không nằm ở thiết bị mà ở cách người ta nghĩ về nó:
- Coi có dây là yên tâm và bỏ qua lối chính. Cầu thang bộ vẫn là đường ra đầu tiên; dây chỉ dùng khi đường đó bị khói lửa chặn hẳn.
- Đeo đai quá lỏng. Khi người treo lên, đai lỏng có thể tuột qua vai hoặc qua đầu; phải siết đúng như hình minh hoạ của nhà sản xuất.
- Cất thiết bị trong tủ khoá hoặc dưới gầm giường chất đầy đồ. Lúc cần, không ai có thời gian lục tìm.
- Để trẻ nhỏ tự xuống một mình mà không hỏi người bán. Có bộ có đai riêng cho trẻ, có bộ yêu cầu người lớn đi kèm; phải theo đúng hướng dẫn.
- Quên rằng phía dưới thay đổi theo thời gian. Nhà bên dựng mái tôn, cột điện mới kéo thêm dây là đường xuống đã khác.
- Không xem hạn dùng. Dây và đai bằng sợi tổng hợp lão hoá theo năm và theo nắng; nhãn ghi gì thì theo đó.
Lịch kiểm định kỳ cho thiết bị thoát hiểm trong nhà nên làm thành một danh sách chung; ở đây chỉ nhắc là đừng để thiết bị nằm im nhiều năm mà không ai mở hộp ra xem.
Câu cả nhà nên hỏi nhau trước khi mua
Trước khi chốt mua, ngồi lại một buổi và trả lời từng câu dưới đây. Câu nào chưa trả lời được thì chưa nên mua.
- Nếu cầu thang bị chặn, ai ở phòng nào và ra bằng cửa nào?
- Người dùng chính là ai, có tự ngồi lên bậu cửa được không, có sợ độ cao không?
- Nhà mình có chỗ neo chắc chưa, hay phải nhờ thợ xem trước?
- Dưới cửa sổ đó là gì, đi xuống có vướng mái, dây điện, xe đỗ không?
- Nhà có chuồng cọp không, đã có ô mở từ bên trong chưa?
- Ai trong nhà sẽ nhắc cả nhà tập đeo đai, và tập khi nào?
- Nếu ở tầng cao hơn khả năng của thiết bị, phương án chờ cứu của nhà mình là gì?
Trả lời xong bảy câu này, khi ra cửa hàng bạn sẽ hỏi người bán đúng những điều cần hỏi, thay vì chỉ nghe giới thiệu chung chung.
Nếu có câu nào cả nhà tranh cãi mãi không ngã ngũ, thường đó là dấu hiệu nên mời người có chuyên môn tới xem tận nơi: thợ để xem chỗ neo, cảnh sát PCCC địa phương để xem lối thoát chung. Mua thiết bị trước rồi mới đi tìm chỗ lắp là thứ tự ngược, dễ dẫn tới một bộ dây nằm trong hộp nhiều năm mà không gắn được vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Dây hạ chậm có dùng được cho trẻ nhỏ không?
Tuỳ bộ. Có bộ có đai cỡ nhỏ hoặc cho phép người lớn đi kèm trẻ, có bộ không. Phải đọc nhãn và hướng dẫn của nhà sản xuất, và hỏi trực tiếp người bán trước khi mua cho nhà có trẻ.
Nhà mình ở tầng bảy chung cư, có nên mua dây hạ chậm không?
Ở tầng cao, đi xuống bằng dây ngoài mặt tường là rủi ro lớn và thường vượt khả năng thiết bị gia đình. Nên hỏi cảnh sát PCCC địa phương; phương án thường là cầu thang thoát hiểm hoặc ở lại căn hộ, chặn khói, báo vị trí và chờ cứu.
Có thể tự khoan neo vào tường để lắp không?
Không nên. Điểm neo phải vào dầm, cột hoặc tường chịu lực và lắp đúng chi tiết của nhà sản xuất. Việc này nên nhờ thợ có kinh nghiệm xem kết cấu và lắp, nhà thuê thì phải hỏi chủ nhà trước.
Đã có thang dây rồi, có cần thêm dây hạ chậm không?
Không bắt buộc. Nếu mọi người trong phòng đó đều đủ sức tự trèo thì thang dây có thể đủ. Dây hạ chậm đáng cân nhắc khi phòng đó có người già, người yếu tay hoặc người không thể bám thang suốt quãng xuống.
Dây hạ chậm dùng xong một lần có dùng lại được không?
Tuỳ loại và tuỳ hướng dẫn của nhà sản xuất. Có bộ sau khi dùng thật phải gửi kiểm lại hoặc thay dây, có bộ chạy được nhiều lượt liên tiếp. Đọc kỹ phần này trên nhãn trước khi mua để biết mình đang có gì.