Ống tụt thoát hiểm là một ống dài bằng vải chịu lực, treo từ một khung cố định ở tầng trên xuống mặt đất; người dùng chui vào miệng ống và trượt xuống bên trong, tốc độ được hãm nhờ cấu tạo của ống chứ không nhờ sức tay. Thiết bị này thường thấy ở toà nhà có nhiều người như trường học, bệnh viện, khách sạn hơn là ở nhà riêng.
Lý do ống tụt hiếm gặp ở nhà ở gia đình không phải vì nó kém, mà vì nó đòi điều kiện lắp đặt, chỗ đặt, việc tập huấn và bảo dưỡng mà một hộ gia đình khó đáp ứng. Như mọi thiết bị thoát hiểm khác, nó là đường dự phòng: cầu thang thoát hiểm và cuộc gọi 114 vẫn đứng trước.
Ống tụt trông như thế nào
Khi chưa dùng, ống tụt được gấp gọn trong một hộp hoặc tủ gắn cố định cạnh cửa sổ, ban công hay một ô mở trên tường. Phía trên là một khung kim loại chắc, gắn vào kết cấu toà nhà, giữ miệng ống. Khi cần, người phụ trách mở tủ, đẩy hoặc thả cuộn ống ra ngoài, ống tự duỗi xuống theo trọng lực cho tới mặt đất.
Thân ống thường có nhiều lớp: lớp ngoài chịu mài mòn và chịu nhiệt ở mức nhất định, lớp trong tạo ma sát để hãm tốc độ người trượt. Đầu dưới của ống cần có người giữ hoặc được cố định để ống không bay lệch, và phía dưới cần một khoảng trống bằng phẳng để người ra khỏi ống bước đi ngay, nhường chỗ cho người sau.
Nhìn từ ngoài, ống tụt đã bung trông như một ống vải dài thả dọc tường. Nó không có bậc, không có chỗ bám như thang, và người ở trong ống gần như không nhìn thấy độ cao bên ngoài. Đây là một lý do khiến ống tụt được chọn cho nơi có nhiều người không quen leo trèo.
Ống tụt hãm tốc độ bằng cách nào
Nguyên lý chung là biến chuyển động rơi thành chuyển động trượt có ma sát. Có thiết kế ống thẳng đứng mà lớp trong co giãn, ôm nhẹ quanh người dùng; người dùng có thể dang tay, dang chân ép vào thành ống để chậm lại, hoặc khép người để xuống nhanh hơn theo hướng dẫn. Có thiết kế mà đường trượt bên trong đi theo dạng xoắn, kéo dài quãng đường để giảm tốc. Mỗi nhà sản xuất có cách riêng và hướng dẫn tư thế riêng.
Điều quan trọng với người đọc ở nhà là hiểu rằng tốc độ trong ống phụ thuộc cả vào thiết bị lẫn tư thế người dùng. Người chưa được hướng dẫn có thể khép tay, xuống nhanh hơn mong muốn, hoặc ngược lại, dang người quá mạnh và bị kẹt. Vì vậy ở những nơi có ống tụt, việc tập huấn định kỳ cho người làm việc tại đó là một phần không tách rời của thiết bị.
Cũng vì nguyên lý này mà ống tụt đòi người dùng vào ống đúng cách: chân trước, tay giơ lên hoặc khoanh theo hướng dẫn, không mang vật sắc, không mang theo túi to. Đó là những điều nghe đơn giản nhưng phải được dạy và tập trước khi cần.
Vì sao ống tụt thường ở toà nhà đông người hơn là nhà riêng
Khi so với thang dây hay dây hạ chậm, ống tụt có những đòi hỏi mà nhà ở gia đình ít khi đáp ứng được:
- Khung neo cố định và chắc. Khung giữ miệng ống phải gắn vào kết cấu chịu lực, thường do đơn vị cung cấp lắp đặt và kiểm tra.
- Chỗ đặt rộng. Tủ chứa ống và khoảng đứng chuẩn bị ở miệng ống chiếm diện tích lớn hơn một hộp thang dây nhiều lần.
- Khoảng trống phía dưới. Cần một mặt bằng thoáng, không xe, không mái hiên, không dây điện, để ống thả thẳng và người ra khỏi ống đi được ngay.
- Người phụ trách được huấn luyện. Ở trường học, bệnh viện, khách sạn có nhân viên được dạy cách mở ống và hướng dẫn người khác vào ống; một gia đình ít khi có điều kiện này.
- Kiểm tra, bảo dưỡng chuyên môn. Vải, đường may, khung neo cần được kiểm theo hướng dẫn của nhà cung cấp.
- Phục vụ nhiều người liên tiếp. Ống tụt phát huy giá trị ở nơi có nhiều người cần xuống lần lượt; với một gia đình vài người, lợi thế đó không lớn.
Nói vậy không có nghĩa nhà ở không bao giờ dùng ống tụt, mà là trước khi nghĩ tới nó, gia đình nên làm xong những việc cơ bản hơn: giữ cầu thang thông thoáng, có lối thoát phụ lên mái, chuẩn bị phương án chờ cứu.
Đặt ống tụt cạnh thang dây và dây hạ chậm
Ba thiết bị này hay bị gộp chung là đồ thoát hiểm từ trên cao. Bảng dưới cho thấy chúng khác nhau ở đâu, theo cách hiểu chung chứ không phải thông số của mẫu nào.
| Điểm khác | Ống tụt | Thang dây | Dây hạ chậm |
|---|---|---|---|
| Người dùng làm gì | Chui vào ống, trượt theo tư thế được dạy | Tự trèo từng bậc | Đeo đai, được hạ xuống |
| Có thấy độ cao không | Gần như không | Thấy rõ | Thấy rõ |
| Lắp đặt | Khung cố định, đơn vị chuyên môn lắp | Móc bậu, lan can hoặc giá neo | Điểm neo cố định, thợ lắp |
| Diện tích cần | Lớn | Nhỏ | Nhỏ đến vừa |
| Cần huấn luyện | Có, định kỳ | Tập mở và móc trong phòng | Tập đeo đai, có hướng dẫn |
| Nơi thường gặp | Trường học, bệnh viện, khách sạn | Nhà riêng thấp tầng | Nhà riêng, cơ sở nhỏ |
Khi nghe ai đó gợi ý lắp ống tụt cho nhà ống ba tầng, hãy hỏi lại họ về khung neo, chỗ đặt và người được huấn luyện. Nếu ba câu đó không có lời đáp rõ, thang dây hoặc dây hạ chậm kèm việc tập kỹ có thể hợp lý hơn với nhà bạn.
Người dùng ống tụt cần biết gì
Nếu bạn làm việc hoặc lưu trú ở nơi có ống tụt, điều có ích nhất là biết ống nằm ở đâu, ai phụ trách mở, và tư thế vào ống thế nào. Những nơi có trách nhiệm thường tổ chức diễn tập; khi có buổi đó, hãy tham gia thay vì đứng xem. Chỉ cần một lần được nghe người hướng dẫn nói cách đặt chân, giơ tay, bạn sẽ bớt sợ rất nhiều nếu một ngày phải dùng thật.
Ống tụt cũng chỉ là lối dự phòng. Nơi có ống tụt vẫn có cầu thang thoát hiểm, và cầu thang vẫn là lối được dùng trước khi còn đi được. Đừng vì biết có ống tụt mà chủ quan bỏ qua việc nhìn sơ đồ thoát nạn hay tìm cầu thang bộ gần nhất khi mới đến một nơi lạ.
Với trẻ nhỏ, người không tự giữ được tư thế, người bị thương, việc vào ống phải theo cách nhân viên được huấn luyện hướng dẫn. Đây là lý do thiết bị này gắn liền với con người phụ trách nó, không đứng một mình như một món đồ mua về đặt góc nhà.
Một ví dụ: chủ homestay ở Lâm Đồng hỏi có nên lắp ống tụt
Anh Phong có một homestay hai tầng ở Lâm Đồng, tầng trên là bốn phòng ngủ cho khách, mỗi phòng có ban công nhỏ nhìn ra vườn thông. Một người quen gợi ý anh lắp ống tụt cho chuyên nghiệp. Anh đem câu hỏi tới cảnh sát PCCC địa phương trong buổi họ đến hướng dẫn các cơ sở lưu trú quanh vùng.
Lời khuyên anh nhận được khá thực tế. Với nhà hai tầng, việc đầu tiên là bảo đảm cầu thang và hành lang không bị chắn, có đèn chiếu sáng khi mất điện, cửa phòng mở được từ bên trong, và khách được chỉ lối thoát ngay khi nhận phòng. Lối thoát phụ từ ban công tầng hai có thể là một thiết bị đơn giản hơn, phù hợp với ban công và với khách không quen leo trèo, và nên hỏi thêm về quy định riêng cho cơ sở lưu trú.
Anh Phong gác lại ý định ống tụt, dồn công sửa cầu thang, gắn thêm đèn khẩn cấp và làm một tờ hướng dẫn thoát hiểm đặt trong từng phòng. Thiết bị đắt nhất không phải lúc nào cũng là bước đầu tiên đúng nhất.
Những điều ống tụt không làm được
Ống tụt hay được quảng cáo là thoát hiểm cho mọi người, kể cả người không biết leo trèo. Điều đó đúng một phần, nhưng thiết bị này cũng có giới hạn rõ ràng mà người quyết định lắp cần biết trước:
- Không tự bung và tự cố định. Phải có người mở tủ, thả ống, và ở dưới cần người giữ hoặc cố định đầu ống theo hướng dẫn.
- Không dùng được nếu phía dưới bị chắn. Xe đậu, mái hiên, cây cối, dây điện trên đường thả đều làm ống lệch hoặc không chạm đất.
- Không thay được việc huấn luyện. Người vào ống sai tư thế có thể xuống quá nhanh, bị kẹt, hoặc va vào người phía dưới chưa kịp rời đi.
- Không miễn nhiễm với khói lửa. Lớp vải chịu nhiệt ở mức nhà sản xuất công bố; ống thả sát cửa sổ đang có lửa bốc ra là tình huống không ai muốn thử.
- Không phải đồ mua một lần dùng mãi. Vải, đường may, khung cần được kiểm theo lịch của nhà cung cấp, và sau khi dùng thật phải được kiểm lại trước khi coi là còn dùng được.
Những giới hạn này không làm ống tụt kém giá trị ở nơi phù hợp. Chúng chỉ giải thích vì sao một gia đình bình thường thường nên chọn cách đơn giản hơn và đầu tư vào việc giữ lối thoát chính.
Khi đến ở một nơi có ống tụt, tự kiểm mấy điều
Bạn có thể gặp ống tụt khi ở khách sạn, khi con học ở trường có trang bị, hoặc khi bố mẹ nằm viện. Mấy phút đầu khi tới nơi, làm theo thứ tự này:
- Tìm cầu thang thoát hiểm gần phòng nhất trước, đi thử tới cửa cầu thang và nhìn xem cửa có mở được không.
- Nhìn sơ đồ thoát nạn treo ở hành lang hoặc sau cửa phòng để biết vị trí ống tụt so với phòng mình.
- Nhận diện tủ chứa ống: thường là hộp lớn gắn cố định cạnh cửa sổ hoặc ban công cuối hành lang.
- Hỏi lễ tân, giáo viên hoặc nhân viên y tế xem ai phụ trách mở ống khi có sự cố và có buổi diễn tập nào sắp tới không.
- Nói với người đi cùng, nhất là trẻ lớn, về thứ tự: cầu thang trước, ống tụt chỉ khi nhân viên hướng dẫn.
Những bước này mất chưa tới năm phút, và không đòi bạn chạm vào thiết bị. Chúng giúp bạn khỏi lúng túng nếu một đêm chuông báo cháy vang lên ở nơi không phải nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Ống tụt thoát hiểm có lắp được cho nhà ống không?
Về kỹ thuật có thể nếu có khung neo chắc và khoảng trống phía dưới, nhưng ít khi hợp lý. Ống tụt cần chỗ đặt lớn, đơn vị chuyên môn lắp và người được huấn luyện. Với nhà ống, nên ưu tiên cầu thang thông thoáng, lối lên mái và thiết bị nhỏ gọn hơn.
Trượt trong ống tụt có bị rơi nhanh không?
Ống được thiết kế để hãm tốc độ, nhưng tốc độ còn phụ thuộc tư thế người dùng. Người chưa được hướng dẫn có thể xuống nhanh hơn mong muốn hoặc bị kẹt. Vì vậy nơi có ống tụt cần diễn tập và hướng dẫn trực tiếp.
Trẻ nhỏ có dùng được ống tụt không?
Việc đưa trẻ nhỏ vào ống phải theo hướng dẫn của nhà cung cấp và của nhân viên được huấn luyện ở nơi lắp ống. Gia đình không nên tự thử. Ở nhà ở, kế hoạch cho trẻ nhỏ nên xoay quanh cầu thang, lối thoát phụ và chờ cứu đúng cách.
Ống tụt có thay cầu thang thoát hiểm được không?
Không. Ống tụt là thiết bị dự phòng. Cầu thang thoát hiểm vẫn là lối chính, được dùng trước khi còn đi được. Khi tới nơi lạ, hãy tìm cầu thang bộ gần nhất trước rồi mới để ý tới các thiết bị khác.
Muốn tìm hiểu ống tụt cho cơ sở kinh doanh thì hỏi ai?
Nên hỏi cảnh sát PCCC địa phương về yêu cầu với loại cơ sở của bạn, rồi làm việc với đơn vị cung cấp thiết bị có hồ sơ rõ ràng về lắp đặt, kiểm tra và huấn luyện. Đừng mua theo lời quảng cáo rồi tự lắp.