Leo thang dây khó hơn thang thường vì thân thang mềm nên đung đưa và xoắn, bậc thường nằm gần tường, người leo phải tự đỡ toàn bộ trọng lượng bằng tay và chân, lại thường ở trong trạng thái hoảng và thiếu ánh sáng. Người khoẻ, bình tĩnh dùng được; người yếu tay, rất sợ độ cao, trẻ nhỏ thì thường cần phương án khác.
Hiểu cái khó này giúp cả nhà phân định thật lòng ai có thể dùng thang dây, ai cần người hỗ trợ, ai nên được lên kế hoạch ở lại chặn khói chờ cứu. Thang dây vẫn là phương án cuối; cầu thang bộ và việc gọi 114 sớm luôn đứng trước.
Cảm giác trên thang mềm khác hẳn thang cứng
Ai từng trèo thang nhôm để thay bóng đèn sẽ quen cảm giác chân đạp xuống là bậc đứng yên. Trên thang dây, mỗi bước chân làm thân thang dịch đi một chút. Nếu dồn lực lệch sang một bên, thang xoắn; nếu đạp mạnh, thang đung đưa ra vào tường. Người mới thường phản ứng bằng cách bám chặt hơn và ép người sát vào thang, điều đó lại làm thang lệch thêm.
Bước khó nhất thường là bước đầu tiên: từ trong phòng, ngồi lên bậu cửa, xoay người quay mặt vào tường, rồi đưa chân tìm bậc đầu tiên mà không nhìn thấy nó. Tay phải chuyển từ bám khung cửa sang bám thang hoặc tay nắm ở đầu thang. Trong vài giây đó, cơ thể không có chỗ dựa chắc nào, và nỗi sợ thường lên cao nhất.
Sau bước đầu, những bậc tiếp theo có nhịp hơn, nhưng vẫn đòi tập trung: chân tìm bậc, tay chuyển từng nấc, mắt nhìn tường trước mặt chứ không nhìn xuống. Thanh chống tường giúp nhiều, nhưng không biến thang dây thành thang cứng.
Sức tay, sức chân cần có tới đâu
Trên thang cứng, chân gánh gần hết trọng lượng, tay chủ yếu giữ thăng bằng. Trên thang dây, khi thang xoắn hoặc chân lỡ trượt khỏi bậc, tay phải gánh cả người trong một khoảnh khắc. Người có sức tay yếu, bàn tay đau khớp, vừa mổ vai, hoặc người cân nặng lớn so với sức tay sẽ thấy rất khó giữ được lúc đó.
Chân cũng cần linh hoạt: nhấc lên đủ cao để tìm bậc, đặt ngang bàn chân trên một thanh tương đối hẹp, giữ đầu gối không va vào tường. Người đau gối, đau lưng, người vừa ốm dậy sẽ thấy mỗi bậc là một lần cố gắng.
Không có con số sức khoẻ nào cho biết ai leo được, ai không. Cách thực tế hơn là quan sát trong sinh hoạt: người đó có tự leo cầu thang nhà nhiều tầng mà không cần vịn chặt không, có tự đứng lên từ ghế thấp không cần chống tay không, có xách được túi đồ nặng vài ký đi một đoạn không. Câu trả lời không chắc chắn thì nên coi người đó cần phương án hỗ trợ.
Sợ độ cao và phản ứng khi hoảng
Có người rất khoẻ nhưng đứng ở ban công tầng hai nhìn xuống đã thấy chân run. Nỗi sợ độ cao không phải yếu đuối, mà là phản ứng thật của cơ thể, và nó mạnh lên rất nhiều khi có tiếng ồn, có mùi khói, trời tối và người thân đang hoảng xung quanh. Trong trạng thái đó, người ta có thể đứng sững ở bậu cửa, không dám bước, hoặc bám chặt bậc đầu tiên không chịu xuống tiếp.
Người đứng sững ở bậu cửa vừa không xuống được vừa chặn đường của người sau. Người kẹt giữa thang thì không ai lên đỡ được. Vì vậy biết trước ai trong nhà sợ độ cao giúp sắp xếp thứ tự hợp lý: người đó có thể cần người khác xuống trước để đứng dưới nói chuyện, hướng dẫn, hoặc cần được lên kế hoạch khác ngay từ đầu.
Cũng đừng ép người sợ độ cao tập trèo để quen. Làm quen chỉ nên dừng ở mức rất thấp, sát mặt đất, có người giữ thang, và họ được quyền dừng bất cứ lúc nào. Mục tiêu là họ hiểu cảm giác, không phải bắt họ vượt nỗi sợ trong một buổi.
Những thứ làm việc leo khó thêm
Ngoài sức khoẻ và nỗi sợ, hoàn cảnh lúc dùng thang thật cũng làm mọi chuyện khó hơn. Biết trước để giảm được phần nào:
- Dép lê, dép tông dễ tuột khỏi chân khi đặt lên bậc; đi chân trần hoặc giày buộc dây thì chắc hơn. Để sẵn một đôi giày gần giường là một việc nhỏ có ích.
- Quần áo ngủ dài, váy rộng có thể vướng vào bậc hoặc che mất chỗ đặt chân.
- Mang theo túi, điện thoại cầm tay khiến chỉ còn một tay bám. Đồ đạc không quan trọng bằng hai tay.
- Trời tối, mất điện: không thấy bậc, không thấy mặt đất. Đèn pin hoặc đèn đeo đầu để sẵn cạnh giường giúp nhiều.
- Tay ướt, tay đổ mồ hôi khi hoảng làm bám kém hơn.
- Gió, mưa làm thang đung đưa mạnh hơn và bậc trơn hơn.
Phần lớn những điều này giải quyết được bằng chuẩn bị nhỏ từ trước: giày gần giường, đèn pin trong tầm tay, và quy ước trong nhà rằng không ai mang đồ khi xuống thang.
Ai trong nhà dùng được, ai cần phương án khác
Bảng dưới gợi ý cách nghĩ cho từng nhóm người thường gặp trong một gia đình. Mỗi người mỗi khác; đây là điểm bắt đầu để cả nhà bàn, không phải kết luận.
| Người trong nhà | Khó khăn thường gặp với thang dây | Phương án nên tính |
|---|---|---|
| Người lớn khoẻ, không sợ độ cao | Ít; chủ yếu là bước đầu tiên | Có thể dùng thang ở tầng thấp, xuống trước để đỡ, hướng dẫn người sau |
| Người lớn sợ độ cao | Đứng sững ở bậu cửa, kẹt giữa thang | Có người xuống trước hướng dẫn; tính trước phương án chờ cứu |
| Thiếu niên khoẻ | Thiếu kinh nghiệm, dễ hoảng | Có thể dùng nếu đã làm quen ở sát đất, có người lớn chỉ dẫn |
| Trẻ nhỏ | Không đủ sức, không đủ tầm với | Không tự trèo; người lớn quyết định, thường là ở lại chờ cứu cùng trẻ |
| Người lớn tuổi, người yếu tay, đau khớp | Không giữ được người khi thang xoắn | Phương án chặn khói chờ cứu, ngủ ở tầng thấp gần lối ra |
| Người khuyết tật vận động | Gần như không dùng được | Kế hoạch riêng, bàn với cả nhà và lực lượng PCCC địa phương |
Nhìn vào bảng, nhiều nhà nhận ra thang dây chỉ thật sự dùng được cho một hoặc hai người trong nhà. Điều đó không làm thang vô ích, nhưng nó cho thấy kế hoạch của cả nhà không thể chỉ xoay quanh chiếc thang.
Thử sức an toàn trước khi tin vào thang
Cách duy nhất để biết một người có dùng được thang dây hay không là cho họ làm quen trong điều kiện an toàn. Làm theo đúng thứ tự và theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không tự sáng tạo thêm:
- Đọc kỹ tài liệu kèm thang, nhất là phần nói về cách tập; tài liệu không cho phép thì không làm.
- Tập mở hộp, gỡ đai, móc thang vào bậu cửa hoặc lan can ở trong phòng, không thả ra ngoài.
- Để làm quen cảm giác đặt chân, móc thang vào một chỗ chắc ở độ cao rất thấp, ngay sát mặt đất, như một bức tường thấp ngoài sân.
- Có một người lớn đứng giữ thang và đứng sát bên; người tập chỉ bước lên một hai bậc đầu rồi bước xuống.
- Người tập được quyền dừng bất cứ lúc nào; không ai thúc ép, không ai đùa nghịch lắc thang.
- Sau buổi tập, cả nhà nói chuyện xem ai thấy ổn, ai thấy khó, và ghi lại phương án cho từng người.
Không tập trèo từ cửa sổ tầng trên, kể cả với người khoẻ. Kỹ năng cần tập không nằm ở độ cao mà ở thao tác mở, móc và bước đầu tiên, những thứ tập được ngay sát mặt đất.
Sức khoẻ thay đổi thì phải tính lại
Kết quả của buổi thử hôm nay không đúng mãi. Trẻ lớn lên sẽ với tới bậc, người trẻ có thể gãy tay vì một tai nạn xe máy, người lớn tuổi yếu dần theo năm tháng, người phụ nữ mang thai ở những tháng cuối gần như không nên trèo thang dây. Kế hoạch của nhà bạn cũng phải thay đổi theo những điều đó.
Một thói quen đơn giản là gắn việc nhìn lại phương án thoát hiểm với một dịp cố định trong năm, chẳng hạn trước Tết hoặc ngày đầu năm học của con. Hôm đó cả nhà hỏi nhau ai vẫn dùng được thang, ai mới không dùng được, có ai mới về ở cùng. Khi có thay đổi lớn đột ngột như ai đó vừa phẫu thuật, đang bó bột, hãy nói lại ngay trong nhà ai sẽ hỗ trợ người đó, và phương án của người đó tạm thời là gì.
Đừng để người đang yếu tự cảm thấy mình phải cố gắng giống trước. Nói rõ với họ rằng ở lại phòng đóng cửa, chặn khói, báo vị trí và chờ cứu là một kế hoạch đàng hoàng, không phải là bỏ cuộc.
Một ví dụ: buổi thử của nhà chị Hoa ở Nghệ An
Chị Hoa ở Nghệ An mua một bộ thang dây cho phòng ngủ tầng hai, nơi chị và hai con ngủ, chồng chị hay đi công tác xa. Trước khi cất thang, chị đọc hướng dẫn, rồi vào một buổi sáng chủ nhật, chị móc thang vào bức tường rào thấp ngoài sân, chỗ bậc cuối chạm đất.
Con gái lớn mười lăm tuổi bước lên hai bậc, hơi run lúc thang xoắn nhưng tự giữ được và bước xuống. Cậu con trai bảy tuổi với tay không nắm hết bậc, chân không với tới bậc thứ hai. Đến lượt chị Hoa, chị nhận ra mình sợ hơn mình nghĩ, dù chỉ cách đất chưa tới nửa mét.
Buổi thử nửa tiếng cho cả nhà một kế hoạch rõ hơn hẳn: lối đầu tiên là cầu thang; nếu cầu thang bị chặn, chị và cậu con trai ở lại phòng đóng cửa, chặn khe, ra cửa sổ báo vị trí, gọi 114; con gái lớn chỉ dùng thang nếu phòng bắt đầu nguy hiểm và có người dưới đất hỗ trợ. Không ai phải trèo cao để biết những điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Người không tập thể dục thường xuyên có leo thang dây được không?
Có thể, nếu sức tay, sức chân ở mức bình thường và không quá sợ độ cao. Cách biết chắc là làm quen ở độ cao rất thấp, sát mặt đất, có người giữ thang và theo hướng dẫn của nhà sản xuất, rồi tự đánh giá cảm giác của mình.
Thang dây xoắn khi leo là do thang kém chất lượng phải không?
Không hẳn. Thang dây mềm nên xoắn và đung đưa là bình thường khi người leo dồn lực lệch. Thanh chống tường và cách đặt chân đều giúp giảm, nhưng không loại bỏ hoàn toàn. Thang thoát hiểm đúng loại vẫn đòi người leo bình tĩnh và tập trung.
Người rất sợ độ cao có nên tập để vượt qua không?
Không nên ép. Làm quen chỉ ở mức rất thấp, sát mặt đất, có người giữ và được dừng bất cứ lúc nào. Nếu vẫn quá sợ, nên lên phương án khác cho người đó như ở lại phòng chặn khói, báo vị trí và chờ cứu.
Nên đi giày hay đi chân trần khi leo thang dây?
Giày đế bám, buộc dây chắc là tốt nhất; chân trần còn hơn dép lê, dép tông vì dép dễ tuột khỏi bậc. Để sẵn một đôi giày gần giường ở phòng có thang là một chuẩn bị nhỏ nhưng có ích.
Có nên mang điện thoại, túi đồ khi xuống thang dây không?
Không nên cầm gì trên tay. Leo thang dây cần cả hai tay bám. Nếu muốn mang điện thoại để gọi cứu, hãy cho vào túi quần có khoá hoặc túi đeo sát người, và đồ đạc khác thì bỏ lại. Đã ra ngoài rồi thì không quay lại lấy.
Ai nên xuống thang dây trước?
Thường là một người lớn khoẻ, bình tĩnh xuống trước để đứng dưới giữ chân thang, hướng dẫn và đỡ người sau. Thứ tự cụ thể nên bàn trước trong nhà và theo hướng dẫn của nhà sản xuất; mỗi lần chỉ một người trên thang.