Trong nhà ống, khói từ tầng trệt đi lên rất nhanh vì lòng cầu thang và giếng trời là một khoảng trống đứng suốt chiều cao căn nhà, khói nóng bị hút lên giống trong ống khói, nên các tầng trên có thể đầy khói trước khi lửa lan tới. Khi cầu thang đã không đi được, cách giữ mạng sống phổ biến nhất là vào một phòng có cửa đặc, đóng lại, chặn khe, mở cửa sổ ra phía ngoài, gọi 114 báo vị trí và chờ cứu.
Bài viết giải thích khói đi trong nhà ống như thế nào, chọn phòng nào làm phòng chờ cứu, chuẩn bị gì trong phòng đó từ bây giờ, và những việc không nên làm trong lúc chờ. Lối đầu tiên vẫn là cầu thang khi còn đi được; thang dây hay dây hạ chậm chỉ là phương án cuối khi khói lửa đã vào tới phòng.
Khói đi trong nhà ống như thế nào
Khói nóng nhẹ hơn không khí nên bốc lên. Trong một căn phòng rộng, nó lan ra trần rồi từ từ hạ xuống. Nhưng nhà ống có một đường đi thẳng đứng chạy từ tầng trệt lên tum: lòng cầu thang, đôi khi cộng thêm giếng trời mở thông các tầng. Không khí nóng trong đường đó bốc lên mạnh, kéo theo khói, giống cách bếp than đặt dưới ống khói cháy đượm hơn. Kết quả là khói đi lên rất nhanh, dồn lên tầng trên cùng và tum trước, rồi mới lan ngược xuống các tầng giữa.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, người ngủ ở tầng cao nhất thường bị khói tới đầu tiên, dù xa nguồn cháy nhất. Thứ hai, mọi cánh cửa đang mở ra cầu thang đều là lối khói tràn vào phòng. Một căn phòng đóng cửa kín có thể giữ không khí sạch hơn rất nhiều so với hành lang ngay bên ngoài, đủ thời gian cho lực lượng cứu hộ tới. Giếng trời mở thông với các phòng cũng làm khói lan nhanh hơn, nên nhà có giếng trời cần chú ý cửa sổ trong phòng nhìn ra giếng trời: khi có khói, đóng nó lại chứ không mở.
Chọn phòng chờ cứu: tiêu chí và cách chấm
Mỗi tầng nên có một phòng được chọn sẵn. Dùng bảng này đi qua từng phòng, phòng nào đạt nhiều tiêu chí nhất thì chọn.
| Tiêu chí | Vì sao cần | Cách tự kiểm |
|---|---|---|
| Cửa đặc, đóng khít | Giữ khói ngoài phòng lâu hơn | Đóng cửa, tắt đèn, nhìn có thấy ánh sáng lọt qua khe không |
| Cửa sổ hoặc ban công ra ngoài trời, không ra giếng trời | Thở được khí sạch, người bên ngoài nhìn thấy | Mở cửa sổ, thò tay ra có cảm thấy gió ngoài trời không |
| Cửa sổ nhìn ra phía đường hoặc ngõ | Lực lượng cứu hộ tiếp cận được | Đứng ở cửa sổ, nhìn xem người dưới đường có thấy mình không |
| Chuồng cọp có ô mở được | Để thò người ra báo hiệu, để cứu hộ đưa người ra | Thử mở ô trong tối |
| Gần chỗ người yếu nhất ngủ | Không phải đi xa trong khói | Đếm số bước từ giường người đó tới phòng |
Phòng không có cửa sổ ra ngoài, như phòng giữa nhà chỉ nhìn ra giếng trời, không nên chọn làm phòng chờ cứu, dù cửa của nó tốt đến đâu.
Khi đã vào phòng chờ cứu: thứ tự việc làm
Thứ tự dưới đây nên được cả nhà đọc to một lần, để lúc cần không ai phải nghĩ. Phần quan trọng nhất là ba bước đầu.
- Đóng cửa phòng ngay, kể cả khi còn đang chờ người nhà; người tới sau gõ cửa thì mở nhanh và đóng lại.
- Chặn khe dưới cửa bằng chăn, khăn, quần áo, làm ướt nếu có nước trong phòng.
- Gọi 114: địa chỉ, tầng mấy, phòng phía trước hay phía sau, bao nhiêu người, có trẻ nhỏ hay người già không.
- Mở cửa sổ ra phía ngoài để có khí sạch và để báo hiệu; nếu khói bên ngoài thổi vào nhiều hơn thì khép lại bớt.
- Báo hiệu: vẫy vải sáng màu, bật đèn pin hay đèn điện thoại, gọi to xuống đường.
- Ngồi hoặc nằm thấp gần cửa sổ, nơi không khí sạch hơn; nếu có khói lọt vào, dùng khăn ẩm che mũi miệng.
- Giữ máy điện thoại, nghe lại khi 114 gọi, làm theo hướng dẫn của lực lượng cứu hộ.
Không mở lại cửa phòng để xem tình hình ngoài cầu thang. Mỗi lần mở là một lần cho khói tràn vào.
Những việc không nên làm khi đang chờ
Không trèo ra ngoài khung cửa sổ ở tầng cao. Đứng trên bậu cửa, trèo qua chuồng cọp, bám vào ống nước là những hành động rất dễ ngã. Ở trong phòng, sát cửa sổ, vẫn là chỗ chờ tốt hơn.
Không nhảy xuống. Kể cả xuống mái tôn của nhà bên dưới hay mái hiên cửa hàng. Mái tôn, mái nhựa không chịu được sức nặng người rơi xuống.
Không cố xuyên qua cầu thang đầy khói. Vài tầng khói đặc là quãng đường rất dài khi không nhìn thấy gì và không thở được. Phòng đóng cửa an toàn hơn nhiều.
Không dùng thang máy gia đình. Nhiều nhà ống có thang máy nhỏ. Khi cháy, thang có thể dừng giữa chừng hoặc mở cửa ra đúng tầng có khói lửa.
Không quay ra lấy đồ. Giấy tờ, tiền, điện thoại để quên ở phòng khác không đáng để mở cửa đi qua hành lang có khói. Ra khỏi phòng chờ chỉ khi lực lượng cứu hộ tới đưa ra, hoặc khi khói lửa đã vào phòng và không còn lựa chọn khác.
Không tự dùng thang dây khi chưa cần. Thang dây là phương án cuối khi khói lửa đã vào phòng, tầng đủ thấp, điểm neo chắc và người dùng biết cách mở. Nếu phòng còn an toàn, ở lại chờ là lựa chọn tốt hơn.
Ví dụ: phòng của bà Lụa ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình
Bà Lụa sống với gia đình con trai trong căn nhà ống bốn tầng ở Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Bà ngủ ở tầng ba, phòng phía sau, cửa sổ nhỏ nhìn ra giếng trời, cửa phòng là cánh gỗ mỏng thường để mở cho thoáng. Tầng trệt để ba xe máy và một tủ đồ khô.
Khi cả nhà ngồi chọn phòng chờ cứu cho từng tầng, họ thấy phòng của bà không đạt tiêu chí nào: cửa sổ ra giếng trời, cửa mỏng, xa mặt tiền. Phòng phía trước tầng ba là phòng làm việc của con trai, có ban công nhìn ra đường. Gia đình đổi phòng: bà sang phòng phía trước, phòng làm việc dời ra phía sau. Con trai bà thay cửa phòng bà bằng cánh cửa gỗ đặc, nhờ thợ làm ô mở được trên chuồng cọp ban công.
Trên kệ cạnh giường bà, giờ có một đèn pin, một chiếc khăn, một chai nước. Bà được dặn: nghe chuông thì không ra cầu thang nếu thấy khói, đóng cửa, ra ban công vẫy đèn. Con trai ở tầng bốn biết mẹ đã ở đúng phòng chờ, khi gọi 114 sẽ báo luôn vị trí của bà.
Chuẩn bị sẵn trong phòng chờ cứu
Không cần một túi đồ khẩn cấp đồ sộ. Mấy thứ dưới đây đặt ở chỗ cố định trong phòng, trong tầm tay khi tắt đèn, là đủ để dùng trong lúc chờ.
- Một đèn pin hoặc đèn đeo đầu, pin còn tốt, đặt ở kệ đầu giường.
- Một chiếc khăn lớn hoặc chăn mỏng để chặn khe cửa.
- Một chai nước để làm ướt khăn.
- Một mảnh vải sáng màu để vẫy báo hiệu.
- Sạc dự phòng nhỏ để điện thoại không tắt giữa chừng.
Đặt tất cả trên cùng một kệ hoặc trong một chiếc giỏ, không chia ra nhiều chỗ, để trong tối chỉ cần với tay một lần. Khi dọn phòng, nhớ trả về đúng chỗ đó.
Các thiết bị khác như mặt nạ lọc khói có giới hạn riêng và cần dùng đúng cách. Không nên coi bất kỳ món nào trong số đó là lý do để đi qua khói thay vì ở lại phòng chờ.
Làm cho khói lên chậm hơn
Không thể biến nhà ống thành nhà không có ống khói, nhưng có thể làm khói đi chậm lại. Cách đơn giản nhất là thói quen đóng cửa: cửa phòng ngủ đóng khi ngủ, cửa phòng có nhiều đồ điện đóng khi không dùng, cửa chân cầu thang nếu có thì đóng ban đêm. Mỗi cánh cửa đóng là một lớp cản khói; giữ được bao lâu thì không ai nói trước được, nhưng thời gian đó luôn dài hơn so với để cửa mở.
Với nhà đang định sửa, có mấy điều nên bàn với thợ hoặc kiến trúc sư: làm cửa đặc ngăn cầu thang với khu để xe tầng trệt, không mở thông giếng trời trực tiếp vào phòng ngủ mà qua cửa sổ đóng được, hạn chế vách ngăn bằng tấm nhựa, gỗ ép mỏng dọc cầu thang. Những việc này đụng tới kết cấu và vật liệu, nên để người có chuyên môn quyết định; hỏi thêm cảnh sát PCCC địa phương nếu nhà vừa ở vừa kinh doanh. Điều không nên làm là tự đục, tự bịt các lỗ thông gió mà không biết chúng có tác dụng gì.
Đóng cửa, tắt đèn: thử phòng chờ cứu
Tối nào đó, vào phòng đã chọn, đóng cửa, tắt đèn. Kiểm ba điều: có thấy ánh sáng lọt vào qua khe cửa không, tìm được đèn pin trên kệ trong tối không, mở được cửa sổ và ô chuồng cọp mà không cần bật đèn không. Nếu khe cửa hở lớn, nhờ thợ lắp thanh chặn chân cửa hoặc gioăng.
Sau đó để mỗi người tự đi từ giường của mình tới phòng chờ cứu của tầng đó và ngồi xuống gần cửa sổ. Cuối cùng hỏi cả nhà: nếu đang ở phòng này mà nghe tiếng gõ cửa, mình làm gì? Mở nhanh cho người vào rồi đóng ngay. Nếu ai đó vẫn quen để cửa phòng mở khi ngủ, đây là lúc nói lại lý do vì sao nên đóng. Đổi phòng, đổi người ngủ hay sửa cửa thì đi lại một lần như vậy.
Một điều nên ghi lại sau buổi kiểm: phòng chờ cứu của mỗi tầng là phòng nào, phía trước hay phía sau. Người gọi 114 cần nói đúng điều này, và nó chỉ chính xác khi cả nhà dùng chung một cách gọi tên phòng.
Câu hỏi thường gặp
Phòng đóng cửa thì giữ được khói bao lâu?
Không có con số chung, vì còn tuỳ cửa, khe hở, độ lớn đám cháy và khói. Điều chắc chắn là một phòng đóng cửa kín, chặn khe, có cửa sổ ra ngoài thường an toàn hơn nhiều so với hành lang hay cầu thang đầy khói. Gọi 114 sớm để rút ngắn thời gian chờ.
Có nên mở cửa sổ khi đang ở phòng chờ cứu không?
Nên mở cửa sổ ra phía ngoài trời để có khí sạch và để báo hiệu. Nếu khói từ bên ngoài thổi vào, như từ tầng dưới tràn ra mặt tiền, thì khép lại bớt. Cửa sổ nhìn ra giếng trời trong nhà thì nên đóng.
Khăn ướt che mũi có lọc được khói không?
Khăn ướt chỉ giúp giảm bớt phần nào bụi khói và làm dễ chịu hơn trong lúc ngắn, không lọc được khí độc. Nó không phải lý do để đi qua cầu thang đầy khói. Nếu ai có dấu hiệu ngạt khói, khó thở, choáng, cần được cấp cứu.
Nhà có giếng trời giữa thì làm gì để khói không lan khắp nhà?
Đóng các cửa sổ trong nhìn ra giếng trời khi có khói, và giữ cửa phòng đóng. Nếu đang tính sửa nhà, hỏi thợ hoặc kiến trúc sư về cách ngăn giếng trời với từng tầng bằng cửa đóng được. Đó là thay đổi kết cấu, không tự làm.
Có nên ở lại phòng hay cố chạy lên sân thượng?
Nếu đường lên sân thượng ngắn, chưa có khói và cửa tum mở được ngay, lên sân thượng là hợp lý. Nếu phải đi qua khói hoặc cửa tum khoá, ở lại phòng chờ cứu, đóng cửa, báo vị trí. Quyết định dựa vào việc cầu thang có khói hay không.
Trẻ nhỏ ngủ một mình ở phòng riêng thì sao?
Đầu báo khói trong phòng trẻ và một người lớn được phân công đón trẻ là hai điều cần nhất. Tốt hơn là cho trẻ nhỏ ngủ cùng tầng với người lớn, phòng có thể làm phòng chờ cứu, để không ai phải đi qua khói tìm con.