Với nhà ống dưới bán hàng, trên để ở, việc cần làm trước tiên là tách được khói giữa khu kinh doanh và khu ngủ: một cánh cửa đặc đóng được ở chân cầu thang, cầu thang không chứa hàng, và người ngủ trên lầu có đường ra không phải đi xuyên qua cửa hàng. Lý do là cửa hàng tầng trệt thường chứa nhiều thứ dễ cháy và nhiều thiết bị điện, mà ban đêm không ai thức ở đó để thấy sớm.
Các việc giảm nguy cơ cháy ở bản thân cửa hàng, như đi dây điện, xếp xe, chỗ sạc, là chủ đề riêng nên chỉ nhắc qua. Bài này tập trung vào đường thoát của người ở. Thứ tự vẫn như mọi nhà: cầu thang là lối đầu tiên nếu còn đi được, gọi 114 ngay, thang dây và các thiết bị khác là phương án cuối.
Vì sao nhà vừa ở vừa kinh doanh nguy hiểm hơn nhà ở thường
Một căn nhà ống chỉ để ở có tầng trệt là phòng khách, chỗ để xe, có khi là bếp. Khi tầng trệt thành cửa hàng, lượng đồ trong đó tăng lên nhiều lần: thùng giấy, bao bì nhựa, vải, đồ điện, hàng hoá xếp chật đến trần. Kèm theo là tủ mát, máy lạnh, đèn trưng bày, máy tính tiền, camera, nhiều ổ cắm cắm liên tục cả ngày lẫn đêm. Ban đêm cửa hàng đóng, không ai ngồi ở đó.
Nếu có sự cố, khói từ đám hàng đó sinh ra nhanh và dày, đi thẳng lên cầu thang. Người ở trên ngủ say, cửa phòng mở cho thoáng. Đến khi biết thì đoạn cầu thang từ cửa hàng lên đã không đi được nữa. Thêm nữa, nhiều nhà tận dụng gầm cầu thang và chiếu nghỉ làm kho phụ, nghĩa là chính đường thoát cũng chứa thêm đồ dễ cháy. Vì vậy với kiểu nhà này, câu hỏi không phải là có cháy hay không, mà là khi có thì khói lên tới chỗ ngủ nhanh tới đâu và người ở trên còn lối nào.
Còn một điểm khác: nhà kinh doanh thường có người lạ ra vào ban ngày, nên chủ nhà có xu hướng khoá nhiều hơn, chặn cầu thang bằng cửa sắt khoá móc, lồng sắt kín ban công. Những thứ đó giữ hàng an toàn nhưng cũng khoá luôn người ở trên lại, nếu không được tính toán từ trước.
Ba lớp bảo vệ cho người ngủ ở tầng trên
Ba lớp này bổ sung cho nhau. Thiếu lớp nào thì hai lớp còn lại phải gánh nhiều hơn.
| Lớp | Làm gì | Hay bị bỏ qua vì |
|---|---|---|
| Biết sớm | Đầu báo khói trong cửa hàng và ở chiếu nghỉ, kêu được tới tầng ngủ | Nghĩ camera là đủ, nhưng camera không đánh thức ai |
| Chặn khói | Cửa đặc ở chân cầu thang đóng ban đêm, cửa phòng ngủ đóng | Cửa chân cầu thang để mở cho tiện lên xuống lấy hàng |
| Đường ra khác | Ban công, sân thượng, mái nhà bên, hoặc cửa đi riêng cho tầng ở | Cho rằng cửa cuốn cửa hàng là đủ |
Nhiều nhà mới có lớp ba, như ban công hay sân thượng, mà bỏ qua lớp một và hai. Thực tế nếu không biết sớm và không có cửa chặn khói, người ở trên thường không còn đủ thời gian để tới lối ra thứ hai. Thứ tự đầu tư hợp lý vì vậy là đầu báo khói trước, cửa chân cầu thang sau, rồi mới tới mở thêm lối ra.
Cửa ở chân cầu thang: thứ đáng làm nhất
Cửa đặc, đóng kín được. Cửa lưới, cửa sắt xếp, rèm nhựa không ngăn được khói. Cần một cánh cửa đặc vừa khít khung. Loại cửa, vật liệu nào phù hợp thì hỏi thợ hoặc cảnh sát PCCC địa phương, không cần tự đoán.
Có cơ cấu tự đóng hoặc thói quen đóng. Cửa chỉ có tác dụng khi đóng. Ban ngày có thể mở để làm việc, nhưng tối đóng cửa hàng thì đóng cửa này, như một phần của việc khoá cửa hàng.
Mở từ phía trên không cần chìa. Người ở trên phải đi xuống được nếu cầu thang và cửa hàng còn an toàn. Khoá phía cửa hàng để ngăn người lạ cũng được, nhưng phía tầng ở mở bằng tay.
Không biến cửa này thành nơi treo hàng. Treo túi hàng, móc áo, lịch quảng cáo lên cửa làm cửa không đóng khít. Giữ cánh cửa trống.
Khe dưới cửa không quá hở. Nhiều cửa lắp cao hẳn khỏi sàn cho dễ lau nhà, khe hở đó là đường khói đi. Nhờ thợ lắp thanh chặn chân cửa hoặc chọn cửa có khe nhỏ, vẫn mở đóng nhẹ nhàng.
Tiệm tạp hoá của chị Ngọc: dọn chiếu nghỉ, làm cửa chân cầu thang
Chị Ngọc có tiệm tạp hoá ở tầng trệt căn nhà ống bốn tầng tại TP Hồ Chí Minh, khu Thủ Dầu Một cũ nay thuộc thành phố. Gầm cầu thang chất thùng nước ngọt và bao gạo, chiếu nghỉ tầng hai để thùng mì và giấy vệ sinh. Cầu thang mở thẳng ra tiệm, không cửa. Tầng hai là phòng của hai cháu bán hàng, tầng ba và bốn là gia đình chị.
Sau khi ngồi lại với chồng, chị chuyển hết hàng ở chiếu nghỉ xuống một kệ trong tiệm, dọn gầm cầu thang để chỉ còn những thùng nước, không còn giấy và nhựa. Hai vợ chồng thuê thợ làm một cánh cửa đặc ở chân cầu thang, khoá chìa phía tiệm, chốt tay phía trên. Họ lắp đầu báo khói trong tiệm và ở chiếu nghỉ, chọn loại kêu đồng loạt để tầng bốn cũng nghe.
Hai cháu bán hàng ngủ tầng hai được dặn: nghe chuông thì gọi chị, nếu cầu thang có khói thì không mở cửa xuống, lên tầng trên cùng cả nhà. Ban công tầng hai có chuồng cọp, chị nhờ thợ làm một ô mở được từ trong. Chị cũng ghi số người ngủ ở từng tầng để báo khi gọi 114.
Cầu thang và chiếu nghỉ: không phải kho
Ở nhà vừa ở vừa kinh doanh, cầu thang là chỗ đầu tiên bị hàng lấn. Đây là những thứ không nên để trên đường thoát, dù chỉ tạm thời.
- Thùng giấy, bao bì nhựa, xốp, vì đây là những thứ cháy nhanh và sinh nhiều khói.
- Hàng có cồn, sơn, dầu, bình xịt, bình gas dự phòng.
- Xe đạp, xe điện, pin sạc, bất kể đang sạc hay không.
- Kệ hàng chắn một nửa bậc thang, khiến lối đi chỉ còn đủ một người nghiêng người.
- Ổ cắm kéo dài nối nhiều thiết bị chạy dọc tay vịn hoặc dưới bậc.
- Hàng chờ giao để tạm ở chân cầu thang cho tiện bốc lên xe sáng hôm sau.
Dòng cuối là kiểu tạm thời trở thành thường xuyên hay gặp nhất: mỗi tối chỉ vài thùng, nhưng tối nào cũng có.
Nếu tiệm thật sự thiếu chỗ chứa, cân nhắc thuê một kho riêng hoặc dồn hàng về khu vực sau tiệm, xa chân cầu thang. Mất một ít diện tích bán hàng nhưng đổi lại người ở trên có đường đi.
Người làm, khách thuê ngủ lại thì sao
Nhiều cửa hàng cho nhân viên ngủ lại ở gác lửng hoặc một phòng trong tầng trệt, ngay sau quầy. Đây là chỗ nguy hiểm nhất trong nhà, vì người đó ngủ cùng tầng với hàng hoá, không có cửa chặn khói, thường không có cửa sổ ra ngoài. Nếu được, nên chuyển chỗ ngủ của nhân viên lên tầng trên, cùng khu với gia đình, có cửa đóng được và có lối thoát thứ hai.
Nếu chưa chuyển được, ít nhất phải có đầu báo khói ngay trong phòng đó, cửa đi ra ngoài mở được bằng tay không cần chìa, và nhân viên được dặn rõ những gì gia đình đã thống nhất: nghe chuông thì làm gì, gọi ai, ra ngoài theo đường nào, đứng chờ ở đâu. Người mới vào làm cũng cần nghe lại phần này trong ngày đầu, cùng lúc với việc được chỉ cách đóng mở cửa hàng. Khi gọi 114, chủ nhà phải báo được trong nhà có mấy người và họ ngủ ở đâu, kể cả nhân viên.
Đường ra riêng cho tầng ở
Lý tưởng nhất là người ở trên có một đường ra đường không phải đi xuyên qua cửa hàng. Với nhà ống, đường đó thường không phải cầu thang thứ hai, vì hiếm nhà đủ chỗ. Nó có thể là ban công tầng hai nhìn ra đường, nơi lực lượng cứu hộ tiếp cận được bằng thang; sân thượng có lối sang mái nhà bên đã thoả thuận với hàng xóm; hoặc với nhà có ngõ sau, một cửa đi nhỏ từ chân cầu thang ra ngõ, không phải qua khu bán hàng.
Với từng phương án, kiểm hai điều. Thứ nhất, nó có bị khoá kín không: ban công chuồng cọp hàn chết, sân thượng lồng sắt, cửa ngõ sau khoá móc là những chỗ biến lối ra thành ngõ cụt. Thứ hai, có ai ngủ ở tầng mà không tới được lối đó mà không đi qua cầu thang khói không. Nếu có, đổi phòng ngủ của người đó hoặc bổ sung phương án cho tầng đó.
Thang dây chỉ nên đứng sau các phương án trên, dùng cho tầng thấp, có điểm neo chắc, bên dưới không có mái che của cửa hàng, và chọn theo nhãn và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Tự kiểm vào giờ đóng cửa hàng
Cách tự kiểm hợp nhất với nhà vừa ở vừa kinh doanh là gắn vào giờ đóng cửa hàng mỗi tối, vì lúc đó người ta đi một vòng tầng trệt. Thêm ba câu hỏi vào thói quen khoá cửa: cửa chân cầu thang đã đóng chưa, có thùng hàng nào nằm trên bậc thang không, các thiết bị không cần chạy qua đêm đã tắt chưa.
Mỗi tháng một lần, đứng ở tầng ngủ cao nhất, nhờ người bấm thử đầu báo khói trong cửa hàng. Nếu không nghe rõ qua cánh cửa phòng đóng, cần thêm đầu báo hoặc đổi sang loại kêu đồng loạt. Khi mở rộng kinh doanh, nhập thêm loại hàng mới hay cho thuê một phần tầng trệt, ngồi lại cả nhà xem ba lớp bảo vệ ở trên có còn đủ không.
Với nhân viên mới, buổi đầu tiên dắt họ đi một vòng: chỗ đầu báo, cửa chân cầu thang, đường lên sân thượng, điểm đứng chờ ngoài đường. Mất vài phút nhưng tránh được việc họ không biết đi đâu khi chuông kêu.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải làm cửa ngăn ở chân cầu thang không?
Yêu cầu cụ thể về phòng cháy với nhà vừa ở vừa kinh doanh tuỳ quy mô và loại hàng, nên hỏi cảnh sát PCCC địa phương. Bất kể quy định thế nào, một cánh cửa đặc đóng ban đêm là cách đơn giản để giữ khói lại ở tầng dưới thêm một thời gian.
Camera trong cửa hàng có thay được đầu báo khói không?
Không. Camera ghi hình, có khi báo về điện thoại, nhưng không đánh thức người đang ngủ ở tầng trên và không nhận biết khói một cách đáng tin. Đầu báo khói kêu to tại chỗ là thứ giúp cả nhà biết sớm.
Hàng nhiều quá, không có chỗ nào ngoài cầu thang để chứa thì làm sao?
Ưu tiên giữ cầu thang trống trước, dù phải bớt hàng trưng bày hoặc thuê kho phụ. Nếu buộc phải để tạm, chỉ để đồ khó cháy như thùng nước, sát tường, không chắn lối, và không bao giờ để giấy, nhựa, bình gas.
Nhà kinh doanh có nên trang bị thang dây cho từng tầng không?
Trước khi nghĩ tới thang dây, cần có đầu báo khói, cửa chặn khói và lối thoát thứ hai như ban công, sân thượng. Thang dây là phương án cuối, chỉ hợp với tầng thấp, điểm neo chắc và người dùng đã tập mở. Chọn theo nhãn và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Khi có cháy ở cửa hàng, có nên xuống dập lửa trước khi gọi 114 không?
Gọi 114 trước hoặc nhờ người khác gọi ngay. Chỉ dập khi đám cháy rất nhỏ, bạn có bình chữa cháy và biết dùng, đường lui sau lưng thông thoáng. Khói đã dày hoặc lửa lan lên hàng thì bỏ ngay, đóng cửa chân cầu thang, lo cho người.